سه‌ره‌کی        په‌یوه‌ندی        ئه‌رشیف        لینک        زانیاری ماڵپه‌ڕ
   
وتاری هه‌ڤاڵ مسته‌فا چاوڕه‌ش - یادی چله‌ی شه‌هیدانی لیوای یه‌كی پاراستنی سلێمانی
دۆسیه‌ ‌
   ئۆپۆزیسیۆن كێیه‌و ده‌بێت چۆن بێت ،
به‌روار: 25/11/2017


ئۆپۆزیسیۆن كێیه‌و ده‌بێت چۆن بێت ، 
سالار باسیره‌
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
كام ئۆپۆزیسیۆن؟ 
ئۆپۆزیسیۆنی ته‌ندروست و پۆزه‌تیف (ڕه‌سه‌ن) ده‌بێت زانستانه‌ بیربكاته‌وه‌و به‌رنامه‌كانی زانستانه‌ دابرێژێ و عه‌لمانی ڕه‌فتار بكات. كاركردن بۆ ده‌ستورو ده‌وڵه‌تی یاسا ده‌بێت خه‌سله‌تێكی تری ئۆپۆزیسیۆنی ته‌ندروست بێت. عێراقی به‌عس و ئه‌ڵمانیای نازی ئه‌مانیش ده‌وله‌تی قانوون بوون به‌لام ده‌وله‌تی تۆتالیتێر بوون ، كۆماری ڤایمار له‌ ئه‌ڵمانیا كۆمارێكی دیموكراتی بوو ، حیزبی نازیش له‌ ئۆپۆزیسیۆندا بوو به‌لام حیزب و ئۆپۆزیسیپۆنێكی فاشی بوو. كه‌واته‌ ته‌نیا حیزب و ئۆپۆزیسیۆنی ته‌ندروست ده‌توانێت كار بۆ ده‌ستورو یاسای ته‌ندروست بكات دوور له‌ ئایدیۆلۆژیای دیكتاتۆری و تۆتالیتێر ، به‌ناوی ئازادی و دیموكراسیه‌وه‌ ئازادی و دیموكراسی له‌ناو نه‌برێت. دیموكراسیترین سیسته‌می سیاسی بێبوونی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاسته‌قینه‌ ده‌بێته‌ دیكتاتۆر. دیاره‌ ته‌نیا ئه‌و كاته‌ له‌ سروشتی ڕاسته‌قینه‌ی ئۆپۆزیسیۆن تێده‌گه‌ین دوای ئه‌وه‌ی ده‌گات به‌ ده‌سه‌لات و هه‌روه‌ها تێگه‌یشتن له‌ فكره‌ سیاسیه‌كه‌ی.

كێشه‌ی گه‌شه‌كردنی ئۆپۆزیسیۆن له‌سایه‌ی په‌ڕله‌مانی ناشه‌رعی
ده‌ستور په‌یمانێكی كۆمه‌لایه‌تیه‌ له‌نێوان ده‌سه‌لات و كۆمه‌لدا ، هه‌ربۆیه‌ ده‌سه‌لات ناكرێ ده‌سه‌لاتێكی ده‌ستوری و شه‌رعی بێت ئه‌گه‌ر ڕاپرسی گه‌لی له‌سه‌ر نه‌بێت چونكه‌ ئه‌و كاته‌ حكومه‌ت و ئۆپۆزیسیۆنیش 
ده‌ستوری و شه‌رعی نابن ، هه‌ربۆیه‌ ئه‌ركێكی گه‌وره‌ ده‌كه‌وێته‌ زۆرتر سه‌رشانی ئۆپۆزیسیۆنی نێو په‌ڕله‌مان كار بۆ ده‌وله‌تێكی ، ولات و هه‌رێمێكی ده‌ستوریی ودیموكراسی بكات بۆئه‌وه‌ی ئۆپۆزیسیۆنیش بتوانێ ئۆپۆزیسیۆنێكی ده‌ستوری بێت. بوونه‌ په‌ڕله‌مان به‌ مه‌رجه‌عی ده‌ستوریی و یاسایی و له‌یه‌كتر جودا كردنه‌وه‌ی سێ ده‌سه‌لاته‌كه‌ (په‌ڕله‌مان و جێبه‌جێ كردن و دادوه‌ری) پێویستیه‌كی ژیانی سیاسیه‌ بۆ حیزب و ئۆپۆزیسیۆن و كۆمه‌لگه‌ به‌گشتی. لێره‌دا ده‌بێت ئۆپۆزیسیۆن بزانێت ئه‌دای كاره‌كانی چیه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌و له‌نێو په‌ڕله‌مانداو له‌ مه‌هامو ماف و ئه‌ركه‌كانی خۆی تێبگات هه‌روه‌ها ڕاستگۆبێت له‌گه‌ل جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی خۆیدا ، ئه‌و جه‌ماوه‌ره‌ی كه‌ ئه‌م نوێنه‌رایه‌تی ده‌كات له‌په‌رله‌مانداو متمانه‌ی پێبه‌خشیوه‌.

كوالیسیۆنی نێوان ئۆپۆزیسیۆن و ده‌سه‌لات
ڕوو ئه‌دات له‌كاتی قه‌یرانی گه‌وره‌دا پرس و ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانی بكه‌وێته‌ مه‌ترسیه‌وه‌ وه‌ك قه‌یرانی ئابوری گه‌وره‌ یان هێرشی ده‌ره‌كی سه‌ربازی بۆ سه‌ر ولات. بۆنمونه‌ هاتنه‌ ژوره‌وه‌ی هه‌ر سوپایه‌كی بێگانه‌ بۆ ناو ولات كه‌ ئاسایی ده‌چێته‌ بواری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ ، ئه‌و دیاردانه‌ی پێویستییان به‌ هه‌ماهه‌نگی ده‌سه‌لات و ئۆپۆزیسیۆنی فه‌رمی هه‌یه‌. سروشتی ئه‌م هاوپه‌یمانێتیه‌ش به‌نده‌ به‌ سروشتی سیاسی نێوان ئه‌و دوو لایه‌نه‌و هه‌لوێستی گه‌ل له‌سه‌ری. هه‌روه‌ك چۆن قۆناغ هه‌یه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كان پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌ هه‌ربه‌م شێوه‌یه‌ قۆناغیش هه‌یه‌ ئۆپۆزیسیۆن و ده‌سه‌لاتیش پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. به‌لام هه‌میشه‌ جیاوازیه‌كانی نێوان ده‌سه‌لات و ئۆپۆزیسیۆن ده‌بێت دیاربن. هه‌روه‌ك چۆن ده‌سه‌لاتی سیاسی هه‌یه‌ هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ش ده‌بێت ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیش هه‌بێت. ئۆپۆزیسیۆن بوون به‌ واتا زانسته‌ سیاسیه‌كه‌ی بۆ هه‌رێم و باشوری كوردستانیش پێویستیه‌كی ژیانیه‌.

كاریگه‌ری كه‌لتوری سیاسی له‌سه‌ر حیزب و ئۆپۆزیسیۆن
یه‌كێك له‌ كێشه‌كانی سیاسه‌ت و كۆمه‌ل بریتیه‌ له‌ دواكه‌وتویی كه‌لتوری سیاسی بۆ به‌ها دیموكراتیه‌كان. ته‌نانه‌ت له‌هه‌موو ناوچه‌كانی ڕۆژهه‌لاتی ناوه‌ڕاستدا (جگه‌ له‌ ده‌وله‌تی ئیسرائیل تا ڕاده‌یه‌ك) دیموكراسیه‌ت ته‌نیا ڕوكه‌ش بووه‌و ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیش به‌واتا هاوچه‌رخه‌كه‌ی به‌دی ناكرێت. عبدول ئیلاه به‌لقیز ئاماژه‌ به‌ چوار هۆكار ئه‌دات سه‌باره‌ت به‌ گه‌شه‌ نه‌كردنی ئۆپۆزیسیۆن له‌ جیهانی عه‌ره‌بی و ئیسلامیدا كه‌ بریتین له‌: ( شكستی سیاسی ، دۆگمای فیكری ، نامۆبوون به‌ گۆڕانكاریه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌و داخرانی ریَِكخراوه‌یی ). له‌م كۆمه‌لگایانه‌دا ده‌سه‌لاتداره‌ ته‌قلیدیه‌كان هه‌رگیز ئاماده‌ نه‌بوون ده‌ستبه‌رداری ده‌سه‌لات بن ، ئه‌وه‌ش به‌زیان گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ ئۆپۆزیسیۆنیش. له‌به‌ر ڕۆشنایی دواكه‌وتویی كۆمه‌ڵ به‌گشتی و كه‌لتوره‌ سیاسیه‌كه‌ هه‌ربۆیه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كان له‌م ولاتانه‌ ئۆپۆزیسیۆنێكی هاوچه‌رخ نین و هه‌موو به‌ ده‌سه‌لاتیشه‌وه‌ به‌رهه‌می واقعی كۆمه‌لگه‌كه‌ی خۆیانن هه‌ربۆیه‌ په‌رینه‌وه‌ بۆ كۆمه‌لگه‌یه‌كی مۆدێرنتر كارێكی ئاسان نیه‌و پرۆسه‌یه‌كی ئالۆزو درێژخایه‌نه‌.